Nhà thờ Tổ – Nơi kết nối cội nguồn của dòng họ Mai
Trong đời sống văn hóa của người Việt, nhà thờ Tổ không chỉ là nơi thờ phụng tổ tiên mà còn là biểu tượng thiêng liêng của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, nơi kết nối quá khứ với hiện tại và gửi gắm niềm tin cho các thế hệ mai sau. Hằng năm, cứ đến ngày 21 tháng Giêng, con cháu dòng họ Mai Nguyễn (Khánh Hội – Trường Yên) ở khắp mọi miền đất nước lại hướng về từ đường tại xóm 2, xã Khánh Hội, tỉnh Ninh Bình để tổ chức Lễ giỗ bà Tổ – người mà con cháu trong họ kính cẩn gọi là Mẫu. Buổi lễ không chỉ có sự tham dự của Ban Liên lạc họ Mai Ninh Bình, đại diện các chi họ Mai trong tỉnh và các vị khách quý, mà còn có đông đảo con cháu dòng họ trở về tụ họp. Trong không khí trang nghiêm, ấm áp nghĩa tình, mỗi nén hương dâng lên như lời tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã có công khai cơ lập nghiệp và gây dựng dòng tộc.
Theo gia phả dòng họ, cách đây hơn 400 năm, cụ tổ của Đại tộc Mai – Nguyễn là cụ Mai Phúc Linh từ vùng Chi Châu, Thanh Hóa đã đặt chân đến vùng đất Cống Duyến, xã Khang Ninh, tổng Khánh Ninh, phủ An Khánh (nay là xóm 2, xã Khánh Hội, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình). Nhận thấy nơi đây là vùng đất bằng phẳng, màu mỡ, địa thế thuận lợi cho sinh cơ lập nghiệp, cụ đã dừng chân khai hoang, lập ấp và đặt nền móng cho sự phát triển của dòng họ qua nhiều thế hệ.
Trải qua 16 đời với biết bao biến thiên của lịch sử dân tộc, nhà thờ tổ của dòng họ cũng nhiều lần đổi thay. Thuở ban đầu, theo truyền thống, việc thờ cúng tổ tiên và các sinh hoạt của dòng họ được thực hiện tại nhà trưởng họ. Tuy nhiên, vào năm 1867, một trận mưa to gió lớn đã làm sập ngôi nhà này. Sau đó, cụ Mai Văn Cường (1868 – 1921), đời thứ 10 của dòng họ, đã hiến cúng ba gian nhà gỗ để làm nhà thờ tổ, tạo nên nơi thờ tự chung cho con cháu. Năm 1945, nạn đói khủng khiếp xảy ra trên khắp miền Bắc đã khiến nhiều con cháu trong dòng họ thiệt mạng, nhà thờ tổ và nhiều đồ thờ cúng cũng bị thất lạc, hư hỏng. Đến năm 1995, con cháu trong họ đã chung tay xây dựng lại nhà thờ tổ trên nền đất thiêng cạnh đền Mẫu họ Mai. Tuy nhiên, theo thời gian, công trình dần xuống cấp do ảnh hưởng của khí hậu nóng ẩm, không còn bảo đảm sự bền vững cũng như vẻ trang nghiêm của không gian thờ tự.

Năm 2025 đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong lịch sử dòng họ khi con cháu họ Mai đã chung sức, đồng lòng xây dựng lại nhà thờ tổ khang trang, bền vững hơn. Sau 5 tháng thi công, công trình gồm 5 gian bằng gỗ lim truyền thống đã hoàn thành với những đường chạm khắc tinh xảo, hệ thống hoành kèo vững chắc, mái lợp ngói vảy cao cấp và cột hiên bằng đá xanh khắc ghi những câu đối của các bậc tiền nhân. Không gian hậu cung được bài trí trang nghiêm với hai khu thờ tự: phía Bắc thờ bà Tổ Mai Thị Thanh Khuya, người được triều Nguyễn ban phong hai đạo sắc; phía Nam là nơi thờ Đức tổ Mai Phúc Linh cùng các bậc tiền nhân qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, nhà thờ tổ họ Mai không chỉ là nơi thờ phụng tổ tiên linh thiêng mà còn là nơi lưu giữ gia phả, bảo tồn truyền thống và tôn vinh những người có nhiều công đức với dòng họ. Đây cũng là nơi giáo dục con cháu về truyền thống hiếu học, về lòng biết ơn tổ tiên và trách nhiệm đối với gia đình, dòng họ và quê hương. Nhà thờ Tổ còn là biểu tượng của sự đoàn kết, gắn bó giữa các thế hệ con cháu họ Mai Nguyễn (Khánh Hội – Trường Yên). Mỗi lần trở về từ đường, thắp nén hương trước anh linh tổ tiên, mỗi người con trong dòng họ như được nhắc nhở về cội nguồn của mình, từ đó thêm ý chí vươn lên, tiếp tục viết tiếp những trang truyền thống tốt đẹp của dòng họ./.

Tác giả: Mai Hữu Hạnh. VP BLL Họ Mai Ninh Bình.